Turkish Research Journal of Academic Social Science

Abstract

Afetler, doğal ya da insan kaynaklı nedenlerle meydana gelen toplumların sosyal, ekonomik ve fiziksel yapısını ciddi biçimde etkileyen olaylardır. Deprem, sel, yangın, fırtına, heyelan ve endüstriyel kazalar gibi afet türleri, özellikle yoğun nüfuslu bölgelerde geniş çaplı yıkıma ve acil insani ihtiyaçların doğmasına neden olmaktadır. Bu tür durumlarda, afetzedelere temel ihtiyaçların (barınma, gıda, su, sağlık hizmetleri vb.) en kısa sürede ulaştırılması gerekmektedir. Bu nedenle, afet yönetiminin afet sonrası müdahalede ilk aşaması afet lojistiğidir.
Ulusal ve uluslararası düzeyde yürütülen afet lojistiği ve insani yardım operasyonlarının temel amacı, afetlerin yol açtığı acıları hafifletmek, kayıpları azaltmak ve afetzedelerin insan onuruna yakışır bir yaşam standardına yeniden ulaşmalarını sağlamaktır. Bu kapsamda su, gıda, ilaç ve diğer hayati öneme sahip malzemeler; ulusal kurumlar ve uluslararası yardım kuruluşlarının koordinasyonu ile afet bölgelerine ulaştırılmaktadır. Ancak bu süreç, doğası gereği oldukça karmaşık, dinamik ve zaman baskısı altında yürütülen bir yapıya sahiptir. Afetlerin ani ve öngörülemez oluşu, altyapı hasarları, ulaşım zorlukları ve iletişim aksaklıkları gibi etkenler, etkilenen bölgelere hızlı ve etkili müdahaleyi güçleştirmektedir (Yaman&Bostan,2021: 521). Bu nedenle afet lojistiğinde operasyonel etkinliği belirleyen en önemli unsur dağıtım yeri seçimidir. Dağıtım merkezleri; yardım malzemelerinin depolanması, sınıflandırılması ve ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması süreçlerinin yönetildiği yerlerdir. Bu merkezlerin uygun konumlandırılması, afet sonrası müdahale süresini kısaltmakta ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamaktadır. Uygun dağıtım yeri seçimi yapılmadığında ise yardım malzemeleri ihtiyaç sahiplerine zamanında ulaşamamasının yanı sıra hem zaman hem de maliyet kayıpları yaşanmaktadır. Dolayısıyla, doğru dağıtım yeri seçimi, afet sonrası müdahalenin ilk adımını oluşturmaktadır.
Dağıtım yeri seçimi, birbirine bağlı pek çok faktörün dikkate alınmasını gerektiren çok kriterli bir karar verme sürecidir. Bu çalışmada “konum”, “altyapı”, “iş birliği” ve “güvenlik” kriterleri afet lojistiği açısından öne çıkan belirleyici kriterler olarak seçilmiştir. Kriter seçimleri literatür taramaları sonucu, uzman görüşlerinin ortak kararlarıdır. Konum, dağıtım merkezinin afet bölgesine yakınlığını, ulaşım kolaylığını ve erişim süresini ifade eder. Altyapı, merkezin bulunduğu bölgedeki ulaşım, enerji ve iletişim olanaklarının yeterliliğini kapsar. İş birliği, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör arasındaki koordinasyon düzeyini yansıtırken; güvenlik kriteri hem malzemelerin hem de çalışanların güvenliğinin sağlanmasına yönelik çevresel ve sosyal faktörleri içerir (Turgut,2011:480-481).
Bu tür çok boyutlu problemlerin çözümünde ÇKKV yöntemleri sıklıkla kullanılmaktadır. Bu çalışmada, afet lojistiğinde dağıtım yeri seçim kriterlerinin önceliklendirilmesi amacıyla AHP ve BAHP yöntemleri uygulanacaktır. AHP yöntemi, karar vericilerin ikili karşılaştırmalar yaparak kriterlerin göreli önem düzeylerini belirlemesine olanak tanıyan yapılandırılmış bir yaklaşımdır. Ancak, karar vericilerin değerlendirmeleri çoğu zaman kesin sayılarla ifade edilemeyip belirsizlik içerir. Bu durumda, insan yargılarındaki bulanıklığı daha gerçekçi biçimde modelleyebilen BAHP yöntemi devreye girmektedir.
Bu bağlamda, çalışmanın amacı; afet lojistiği kapsamında dağıtım yeri seçimi için belirlenen ana kriterlerinin ve ana kriterlere ait alt kriterlerin karşılaştırmalı olarak analiz edilmesidir. Böylelikle, belirsizlik koşullarında hangi yöntemin daha tutarlı ve uygulanabilir sonuçlar ürettiği ortaya konulacak ve afet yönetiminde karar vericilere daha etkin bir değerlendirme çerçevesi sunulacaktır. Bu çalışmadaki kriterler, alanında uzman kişiler ve literatür taraması ile 4 ana kriter ve 18 alt kriterden oluşmuştur (Duman,2023; Ömürgülsen ve Menten,2021; Temur ve ark, 2019; Gökgöz,2020). Kamu kurumlarında karar verici olarak görev yapan 3 uzman kişi ile yüz yüze görüşme ve anket uygulaması yapılmıştır. Kriterler AHP ve BAHP yöntemleri kullanılarak kıyaslanmıştır. Çalışma kapsamında öncelikle konuyla ilgili literatür incelemesi, kavramsal çerçeve ve sonrasında uygulama bölümüne yer verilmiştir.”