İşârî Tefsirde Mâûn Sûresi: Bursevî Örneği

This study examines the allegorical (ishārī) interpretation of Sūrat al-Māʿūn in Ismail Haqqi Bursevi’s Rūḥ al-Bayān. It first discusses the theoretical foundations, legitimacy, and methodological principles of ishārī exegesis within the Sufi tafsir tradition and then analyzes Bursevi’s interpretation through a text-centered qualitative approach. The study focuses on how the concepts of denying religion, mistreating the orphan, discouraging charity, neglecting prayer, hypocrisy (riyāʾ), and withholding māʿūn are reinterpreted from an inward (anfusī) perspective. While preserving the historical and literal meanings of the sūrah, Bursevi extends these concepts to the spiritual dimension of the human being, interpreting them within the framework of self-discipline, purification of the heart, and spiritual maturation. In this context, the orphan symbolizes the soul and the heart, the needy represents the inner self deprived of spiritual nourishment, and hypocrisy reflects the hidden desires of the lower self (nafs). Likewise, the concept of māʿūn is expanded beyond material assistance to encompass the sharing of divine grace and spiritual knowledge. The study concludes that Bursevi’s ishārī interpretation does not negate the outward meaning of the Qur’anic text but rather deepens its ethical and mystical dimensions, presenting Sūrat al-Māʿūn as a guide for the believer’s inner moral and spiritual transformat

Bu çalışma, İsmail Hakkı Bursevî’nin Rûhu’l-Beyân adlı tefsiri çerçevesinde Mâûn Sûresi’nin işârî yorumunu incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, işârî tefsirin teorik zemini, meşruiyet şartları ve tasavvufî tefsir geleneğindeki yeri ele alınmış; ardından Bursevî’nin Mâûn Sûresi’ne ilişkin yorumları metin merkezli nitel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Çalışmada özellikle sûrede yer alan “dini yalanlama”, “yetimi hor görme”, “yoksulu doyurmaya teşvik etmeme”, “namazdan gaflet”, “riya” ve “mâûnu engelleme” kavramlarının Bursevî tarafından enfüsî bir perspektifle nasıl yeniden yorumlandığı ortaya konulmuştur. Bursevî, sûrenin tarihsel ve toplumsal muhtevasını muhafaza etmekle birlikte, ayetlerde geçen kavramları insanın iç dünyasına taşıyarak nefis terbiyesi, kalbin arındırılması ve manevî olgunlaşma bağlamında değerlendirmektedir. Buna göre yetim, ruhun ve kalbin; miskin, manevî gıdaya muhtaç iç benliğin; riya ise nefsin gizli arzularının sembolü hâline gelmektedir. Mâûn kavramı ise yalnızca maddî yardımı değil, ilahî lütuf ve marifetin paylaşımını da ifade eden kapsamlı bir anlam kazanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Bursevî’nin işârî yorumlarının zahirî anlamı reddetmeden Kur’an’ın ahlâkî ve tasavvufî mesajını derinleştirdiğini ve Mâûn Sûresi’ni bireyin içsel dönüşümüne rehberlik eden bir metin olarak yeniden yorumladığını göstermektedir.