Year 2020, Volume 3 , Issue 1, Pages 39 - 47 2020-01-01

Arap Dili Ve Belâgatında Sözlük - Sözlük Çeşitleri ve Terim Sözlükleri
Dictionaries in Arab Language and Rhetoric- Dictionary Types and Term Dictionaries

Ramazan EGE [1] , Ahmet Ensar KAHRAMAN [2]


Bu çalışma, sözlük kelimesinin karşılığı Arapça karşılığı olan mu‘cem ve kâmus kelimeleri hakkında kısaca bilgi verip, Arapça sözlük çeşitleri ve terim sözlüklerini ele almayı hedeflemektedir. Arap toplumunda sözlük çalışmaları İslam’ın zuhuru ve fetihler sonucunda Arap toplumunun yabancı kültürlerle karşılaşmasıyla başladı. Araplar, daha önce sözlük hazırlayan milletlerden sözlük yazım şeklini öğrendi. Kur’ân-ı Kerîm’de var olan garîb kelimeleri anlamak, kelimeleri kullanan bireylerin vefatıyla kelimelerin de varlığını yitirmesi, yabancı kültürlerle etkileşimi ve dilin kaybolma korkusu gibi sebepler Arap toplumunda sözlük yazımını başlattı. Bu doğrultuda farklı amaçlara hizmet eden ve farklı yöntemler kullanan sözlükler yazıldı. Bu makalenin sözlük ve terim sözlükleri konusunda özet bilgi isteyenler için yeterli, detaylı bilgi isteyenler için ise kaynak kitaplardan da yararlanarak bu bilgilere bir yol olacağı kanaatindeyiz.
This study aims to give information briefly about the mu‘cem and khamus, which are the words of the dictionary in Arabic, and to discuss the types of Arabic dictionaries and term dictionaries. Dictionary studies in the Arab society began when the Arab society encounter foreign culture as a result of Islam's conquests. The Arabs learned the way of writing a dictionary from the nations that previously prepared a dictionary. Reasons like understanding unknown words which are in the Quran, loosing existence of words with dying of people who use words, interaction of foreign cultures and fear of losing language had writing dictionary started. Accordingly, dictionaries that serve different purposes and use different methods were written. We believe that this article will be sufficient for those who want summary information about dictionaries and glossaries, and for those who want detailed information, through reference books.
  • Abdullah Muhammed en-Nükarât, eş-Şâmil fi’l-Lugati’l- ‘Arabiyye, Bingazi: Dâru’l-Kütübi’l-Vataniyye, 2003.
  • Abdulazîz b. İbrâhîm b. Kâsım, ed-Delîl ile’l-Mütûni’l-‘Ilmiyye, Riyad: Dâru’s-Samî‘î li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2000.
  • Adnân el-Hatîb, el-Mu‘cemu’l-‘Arabiyye Beyne’l-Mâdî ve’l- Hâdır, 2. baskı, Beyrut: Mektebetü Lübnân Nêşirûn, 1994.
  • Ahmed ‘Abdulgafûr ‘Attâr, Mukaddimetü’s-Sıhâh, 2. baskı, Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melêyîn, 1979.
  • Ahmed b. Abdullah el-Bâtilî, el-Me‘âcimu’l-‘Arabiyye ve Turugu Tertîbihê, Riyad: Dâru’r-Râye, 1992.
  • Ahmed Muhtar Ömer, el-Bahs el-Lugavî ‘Inde’l-‘Arab, 6. baskı, Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
  • Ahmed Muhtâr Ömer, Sınâ‘atü’l-Mu‘cemi’l-Hadîs, 2. baskı, Kahire: ‘Âlemü’l-Kütüb, 2009.
  • Ali Eroğlu, “Şiirle İstişhâd ve İstişhâd Açısından Medârik”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt-Sayı: 0- 11(Haziran, 1993).
  • Anonim, Fevâ‘İdü Celîle ve ‘İbârâtün Latîfe, Ankara Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz 1075/1.
  • Aslantürk, Ayşe Hümeyra, “Nesefi, Nemeddin”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 32, İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
  • Bağdatlı İsmâil Paşa, İsmâîl b. Muhammed Emîn Mîr Selîm Babanzâde, Müessesetü’t-Târîhi’l-‘Arabî, ts., Îdâhu’l-Meknûn fi’z-Zeyl ‘âlê Keşfi’z-Zunûn, Cilt: I-IV, Beyrut: Dâr’u İhyâi’t-Türâsi’l- ‘Arabî, ts.. Cilt: I-II, Beyrut
  • el-Belâzurî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd, Fütûhu’l- Büldân, Thk. Abdullah Enîs et-Tabbâ‘, Beyrut: Müessesetü’l- Me‘ârif, 1987.
  • Bilmen, Ömer Nasûhi, Hukûkı İslâmiyye ve Istılâhâtı Fıkhiyye Kâmûsu, Cilt: I-IIX, İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts..
  • Brockelmann, Carl, Târîhu’l-Edebi’l-‘Arabî, 5. baskı, Cilt: I-VI, Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, ts. Demirayak, Kenan, Arap-İslam Literatür Bilgisi, 2. baskı, İstanbul: Cantaş Yayınları, 2016.
  • Durmuş, İsmail, “Sözlük”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 37, İstanbul: TDV yayınları, 2009. “İstişhâd”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 23, İstanbul: TDV Yayınları, 2001. “Nadr b. Şümeyl”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 32, İstanbul: TDV Yayınları, 2006, “Zebîdî, Muhammed Murtazâ”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 44, İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
  • Ebu Bekir el-Enbâri, Muhammed b. El-Kâsım b. Muhammed b. Beşşâr, ez-Zêhir fi Me‘âni Kelimâti’n-Nês, Thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin, Cilt: I-II, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1992.
  • Ebû Sikkîn, Abdulhamîd Muhammed, el-Meâ‘cimu’l-‘Arabiyye Medêrisühê ve Menêhicühê, 2. baskı, Kâhire: el-Fârûk el- Hadîsiyye, 1981.
  • Elmalı, Hüseyin, “Ebû Zeyd el-Ensârî”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 10, İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
  • Emîl Y‘akûb, el-Me‘âcimü’l-Lugaviyyetü’l-‘Arabiyye Bedâetühê ve Tevavvuruhê, Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melêyîn, 1981.
  • el-Ezherî, Ebu Mansûr Muhammed b. Ahmed b. El-Ezheri el- Herevi, Tehzîbu’l-Luga, Thk. Muhammed ‘İvad Mur‘ib, Cilt: I-VIII, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2001.
  • Fevzî Yûsuf el-Hêbıt, el-Me‘âcimü’l-‘Arabiyye Mevdû‘âtin ve Elfâzan, Kahire: el-Velâ’ li’-Tab‘i ve’n-Neşr, 1996.
  • Gümüş, Sadreddin, “ Cürcâni, Seyyid Şerîf”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 8, İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
  • Güneş, Kadir, Arapça-Türkçe Sözlük, İstanbul: Mektep Yayınları, 2011.
  • Hâc Hennî Muhammed, “et-Te’lîfü’l-Mu‘cemi’t-Türâsi’l- Mutehassıs-‘Avâmilü Neş’etihî ve Merâhili Tetavvurihî-”, Mecelletü’l-Eser, Sayı: 22 Haziran 2015.
  • Hâlid Fehmî, Me‘âcimü’l-Mustalahiyyêt fî Türâsi’l-‘Arabiyye, Kahire: Dâru’n-Neşr li’l-Cêmiât, 2017.
  • el-Halîl b. Ahmed, Ebu Abdurrahman b. Amr b. Temîm el- Ferâhîdî, Kitâbu’l-‘Ayn, Thk. Mehdi el-Mahzûmi, İbrâhim es-Sêmirâî, Cilt: I-VIII, Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts..
  • el-Hârizmî, Muhammed b. Ahmed b. Yûsuf, Mefâtîhu’l-‘Ulûm, Thk. İbrâhîm el-Ebyârî, 2. baskı. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l- ‘Arabî, 1989.
  • Hasan Cafer Nûreddin, el-Me‘âcimü ve’l-Mevsû‘âtü beyne’l- Mâdî ve’l-Hâdır, Beyrut: Reşâd Bars li’t-Tabâa‘ ve’n-Neşr, 2003.
  • Hüseyin Nassâr, el-Mu‘cemu’l-‘Arabî Neş’etühü ve Tetavvuruhû, 4. baskı, Kahire: Dâru Mısır li’ttaba‘at, 1988.
  • İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman el-Mevsılî, el-Hasâis, 4. baskı, Cilt: I-III, Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-‘Âmme li’l-Kütüb, ts..
  • İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî, en-Nihâye fi Garîbi’l-Hadîs ve’l-Eser, Thk. Tâhir Ahmed ez- Zâvî, Mahmûd Muhammed et-Tanâhî, Cilt: I-V, Beyrut: el- Mektebetü’l-‘Ilmiyye, 1979.
  • İbrâhîm b. Murâd, el-Mu‘cemu’l‘İlmî el-‘Arabî el-Muhtas, Beyrut: Dâru’l-Garîb el-İslâmi, 1993.
  • İbrâhim Mustafa, Ahmed Hasan ez-Zeyât, Hâmid Abdulkâdir, Muhammed Alî en-Neccâr, el-Mu‘cemu’l-Vasît, 4. baskı, Cilt: I(I-II), Kahire: Mektebetü’ş-Şurûki’d-Düveliyye, 2004.
  • Kandemir, Mehmet Yaşar, “Garîbu’l-Hadîs”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 13, İstanbul: TDV Yayınları, 1996. “Münâvî, Ansiklopedisi, Cilt: 31, İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
  • Karaarslan, Nasuhi Ünal, “İbn Düreyd”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 19, İstanbul: TDV Yayınları, 1999. “Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 25, Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  • Karabulut, Ali Rıza, Ahmet Turan Karabulut, Mu‘cemu’t-Târîh, Cilt: I-V, Kayseri: Daru’l-Akabe, 2001.
  • Kâtip Çelebi, Mustafa b. Abdullah, Keşfu’z-Zunûn ‘an Esâmi’l- Kütüp ve’l-Fünûn, Cilt: I-II, Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l- ‘Arabî, ts..
  • Kemalpaşazâde, İbn Kemâl Paşa, et-Ta‘rîfât ve’l-Istılâhât, Thk. Hâlid Fehmî, Kâhire: Müessesetü’l-‘Ulyê li’n-Neşr, 2008.
  • Kılıç, Hüseyin, “İbn Manzûr”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 20, İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
  • Kutluer, İlhan, “Hârizmî, Muhammed b.Ahmed” TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 16, İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
  • Levis Mulûf el-Yesû‘î, el-Müncid fi’l-Luga, 19. baskı, Beyrut: et- Tab‘atu’l-Katolikiyye, ts..
  • el-Mevsılî, Ebu Ya‘lâ, Ahmed b. Alî el-Müsennâ et-Temîmî, el- Mu‘cem, Thk. Hüseyin Selîm Esed, Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’l-Türâs, 1989. Muhammed Âyiş
  • Fihrisi’l-Mahtûtâti’l-‘Arabiyye fi’l
  • Memleketi’l-Vataniyyeti’n-Nimsêviyye, Cidde: Müessesetü’s
  • Sekîfeti’s-Safâ el-‘Ilmiyye, 2008. el-Münâvî, Zeynü’d-Dîn Muhammed, et-Tevkîf ‘alê Mehemmêti’t-Te‘ârîf, Kahire: ‘Âlemü’l-Kütüp, 1990.
  • Ömer Rizâ Kahhâle, Mu‘cemu’l-Müellifîn, Cilt: I-XV, Beyrut: Mektebetü’l-Müsenna, Dâr’i İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1957.
  • Özkan, Halit, “Süyûtî”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 38, İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  • Öznurhan, Halim, “Istılâh”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: Ek1, (İstanbul: TDV Yayınları, 2016).
  • Öztürk, Mustafa, Mertoğlu, Mehmet Suat, “Zemahşerî”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 44, İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
  • Serkîs, Yûsuf b. İlyân b. Mûsâ, Mu‘cemu’l-Matbûâti’l-‘Arabiyye ve’l-Mu‘arrabe, Cilt: I-II, Kahire: Matba‘at’ı Sekîs, 1928.
  • es-Seyyid eş-Şerîf el-Cürcâni, et-Ta‘rîfât, Thk. Muhmmed Abdurrahman el-Mar‘aşlî, Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2018.
  • es-Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr, el-İtkân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân, Thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm, Cilt: I-IV, Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrıyyet’i-‘Âmme li’l-Kitâb, 1974.
  • Tural, Hüseyin, “İbn Hâleveyh”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 20, İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
  • Tülücü, Süleyman, “Asmaî”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 3, İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
  • Yüsrâ Abdulganî Abdullâh, Mu‘ucemü’l-Me‘âcimi’l-‘Arabiyye, Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1991.
  • ez-Ziriklî, Hayruddin b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî, el-A‘lâm, 15. baskı, Cilt: I-VIII, Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 2002.
Primary Language tr
Journal Section Research Article
Authors

Author: Ramazan EGE

Author: Ahmet Ensar KAHRAMAN

Dates

Application Date : November 26, 2020
Acceptance Date : November 26, 2020
Publication Date : January 1, 2020

APA Ege, R , Kahraman, A . (2020). Arap Dili Ve Belâgatında Sözlük - Sözlük Çeşitleri ve Terim Sözlükleri . Turkish Research Journal of Academic Social Science , 3 (1) , 39-47 . Retrieved from http://www.turkishsocialscience.com/en/pub/issue/57158/806622