Yeni Veriler Işığında İslam Mezheplerinin, Ortaya Çıkmasına İlişkin Bir Değdirme

Due to the concern of social separation, the idea of Sect was not received positively in the early Islamic society. The fact that this social and institutional structure was not approved for a long time in the early Islamic society may be related to the cultural background of the first Muslim generation, but it can also be said that it stems from the interpretation of the Qur'anic verses on the subject. It can be said that the Prophet's suggestions on this subject constituted a barrier to their realistic interpretation of the actual situation.Sects, which are a result of the institutionalization process, have become influential in the field by spreading from the centers where they were established to the provinces. Institutional structures, which could not find a place for themselves within the traditional structure, made various comparisons for themselves in order to cope with the psychosis of the stork thrown out of the nest caused by being separated from the main body. His efforts to satirize his opponents and justify himself have resulted in fabricated narratives originating from sects.The speed of spread of a sect is determined by cultural trends and the religious approaches of the school in question. While sects close to the political power were supported by the governments, sects with oppositional discourse were not protected by the governments and were excluded. As a result of this approach, political sects and discourses opposed to the government, which differ in each period in the Islamic tradition, have not had the opportunity to develop.This study examines whether the main reason affecting the emergence of the Islamic sectarian tradition is a power struggle or debates about the relationship between faith and worship. The earlier texts that have been discovered recently have revealed that we need to rethink traditional acceptances and assumptions, and have required us to reconsider our judgments that we accept as true. It is the Ibadi texts we have today that require us to take a critical approach to the problems of the process. Our aim in this is to contribute to the literature in terms of interpretation and to facilitate the understanding of the process.

Toplumsal ayrışma endişesi sebebiyle, erken dönem İslam toplumunda Mezhep düşüncesi, olumlu karşılanmamıştır. Bu sosyal, kurumsal yapının erken dönem İslam toplumunda uzun zaman onay görmemesi, ilk Müslüman kuşağın kültürel altyapıları ile ilgili olabileceği gibi, konuya ilişkin Kur’an ayetlerinin yorumundan da kaynaklanabilir. Öte yandan Hz. Peygamberin iftiraka ilişkin telkinleri de onların var olan fiili durumu realist yorumlamalarına bir set oluşturduğu söylenebilir. Sürecin sonraki dönemlerinde kurumsallaşmanın gereği ve sonucu olarak oluşan dini kurumlar olarak mezhepler, kuruldukları merkezlerden taşraya doğru bir yayılım göstererek alanda etkili olmuşlardır. Geleneksel yapı içinde kendine daha fazla yer bulamayan yeni kurumsal yapılar, ana gövdeden kopmanın verdiği “yuvadan atılmış leylek yavrusu” psikozuyla baş etmek adına, kendilerine çeşitli nispetler yapmışlardır. Bu durum mezhep isimlerine yansırken, muhalifini hicvetme, kendini aklama çabası mezhep menşeli uydurma rivayetleri ortaya çıkarmıştır. Sözü edilen bu yeni mezhebin toplumda yayılma hızını, kültürel eğilimler ve söz konusu ekolün dini yaklaşımları belirlemiştir. Siyasal iktidara yakın mezhepler, iktidarlar tarafından desteklenmişken muhalif söylemli mezhepler, iktidarlar tarafından himaye edilmemiş ve dışlanmışlardır. Bu yaklaşımın bir sonucu olarak da İslam geleneğinde her dönemde farklılaşan bir biçimde iktidara muhalif siyasal mezhep ve söylemler, gelişme imkânı bulamamışlardır. Bu çalışmada, İslam mezhep geleneğinin ortaya çıkma sürecine etki eden temel nedenin bir iktidar çekişmesi mi yoksa iman–ibadet ilişkisine dair tartışmalar mı olduğuna dairdir. Mezhepler Tarihine ilişkin klasik değerlendirme mezhepleşmede siyasal etmenlerin diğer tüm etmenlerden daha fazla belirleyici etkisi olduğunu varsayar. Mezhepler tarihçiliği de bu algı üzerine şekillenmiş, Müslüman dünya siyaset algıları temelinde Şiâ ve Sünnî gelenek olmak üzere bi-polar şekillenmiştir. Fakat son dönemlerde ulaşılan daha erken metinlerin geleneksel kabul ve varsayımları yeniden düşünmemiz gerektiğini ortaya koymuş, doğru kabul ettiğimiz yargılarımızı bir kez daha gözden geçirmemizi gerektirmiştir. Sürecin sorunlarına eleştirel bir yaklaşım göstermemizi gerektiren envanter, bu gün elimizde bulunan İbadî metinlerdir. Çalışmadaki amacımız ise literatüre yorum anlamında bir katkı sunmak, süreci bir kez daha düşünmek ve olanın anlaşılmasını kolaylaştırmaktır.