Emevî Politik Teolojisi ve Cehm b. Safvân

This study focuses on the religious and political relations between the Umayyads and Jahm b. Safwān (d. 128/745-46), the pioneer of Jabriyya, who dominated the theopolitical Jabrī mentality in the state. Accordingly, it aims to reveal the similarities and conflicts of both mentalities in their understanding of fate. Since ideas and ideologies cannot be independent from the social environments in which they emerge, the nature of the Umayyad theopolitical ideology of jabr and the theological philosophy of al-Jahm and the points of intersection and divergence of both paradigms are emphasized. Although it is accepted that Jahm b. Safwān, who lived during the Umayyad period, was the first Islamic thinker who systematically addressed and articulated the idea of jabr for the first time, it was during the reign of Muāwiya b. Abū Sufyān (d. 60/680) (661-680) that it was turned into a state policy and given an ideological structure. It has been tried to determine why the two mentalities, which adopted the fatalist/jabrite thought as a principle, could not reconcile and preferred conflict, and whether political reasons or theological differences played a role in the basis of the conflict. It seems to be a paradox that a character who is claimed to have adopted the Jabrite understanding as a principle, on the one hand, is accepted as the theoretician of the view of khalq al- Qur'ān, which is considered the symbol of human freedom, and on the other hand, he struggles with the Umayyad ideology. Al-Jahm thought that the real owner of actions was Allah (swt) and that they should be attributed to man figuratively, and that all animate and inanimate beings in nature were subject to the same law. He claimed that man is the cause, not the creator, of his own actions, which is not different from the theory of predestination advocated by al-Ash'arī. It is understood that the ontological theory of jabr that al-Jahm defended was different from the Umayyad ideology of divine jabr. The study does not include other theological views of al-Jahm except for his views on khalq al- Qur'ān and jabr. The method of literature review, systematic analysis and evaluation was used in this study. As a result, it was revealed that the political ideology of jabr imposed on the society by the Umayyads, who adopted monarchism, and the religious philosophy of jabr advocated by al-Jahm b. Safwān were completely different, and that the issue of Khalq al- Qur'ān , which became the common slogan of the supporters of human freedom of the period, played a key role in this conflict.

Bu araştırma, teopolitik cebrî zihniyeti devlete hâkim kılan Emevîlerle Cebriyye’nin öncüsü kabul edilen Cehm b. Safvân’ın (ö. 128/745-46) dini ve siyasi ilişkilerine odaklanmaktadır. Buna bağlı olarak her iki zihniyetin kader anlayışlarındaki benzerliklerinin ve ihtilaflarının açığa çıkarılması amaçlanmaktadır. Fikir ve ideolojilerin, ortaya çıktıkları sosyal ortamlarından bağımsız olamayacaklarından hareketle Emevî teopolitik cebr ideolojisinin ve Cehm’in teolojik felsefesinin mahiyeti ve her iki paradigmanın kesiştiği ve ayrıştığı noktalar üzerinde durulmaktadır. Emevîler döneminde yaşayan Cehm b. Safvân, cebr düşüncesini ilk defa sistematik bir şekilde ele alan ve dillendiren İslâm düşünürün Cehm b. Safvân olduğu kabul edilse de bunu bir devlet politikası haline getirilerek ideolojik bir yapıya kavuşturulması Muâviye b. Ebû Süfyân (ö. 60/680) zamanında (661-680) olmuştur. Fatalist/cebrî düşünceyi ilke edinmiş olan her iki zihniyetin neden uzlaşamadıkları ve çatışmayı tercih ettikleri, çatışmanın temelinde siyasi gerekçelerin mi yoksa itikadî farklılıkların mı rol oynadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Cebrî anlayışı kendisine ilke edindiği iddia edilen bir karakterin bir taraftan insan özgürlüğünün sembolü sayılan halku’l-Kur’ân görüşünün teorisyeni kabul edilmesi, diğer taraftan da Emevî ideolojisiyle mücadele etmesi bir paradoks olarak görünmektedir. Cehm, fiillerin asıl sahibinin Allah Teâlâ olduğunu insana mecazen nispet edilmesi gerektiğini, tabiattaki canlı cansız tüm varlıkların aynı kanuna tabi olduğunu düşünmüştür. İnsanın kendi fiillerinin yaratıcısı değil, sebebi olduğunu iddia etmiştir ki Eş’arî’nin savunduğu kesb teorisi de bundan farklı değildir. Cehm’in savunduğu ontolojik cebr teorisinin Emevîlerin ilâhî cebr ideolojisiyle farklı olduğu anlaşılmaktadır. Araştırmada Cehm’in halku’l-Kur’ân ve cebr konusu dışındaki diğer kelâmî görüşlerine yer verilmemiştir. Araştırmada literâtür tarama, sistematik tahlil ve değerlendirme yöntemi kullanılmıştır. Sonuç olarak monarşizmi benimsemiş olan Emevîlerin topluma dayattıkları politik cebr ideolojisi ile Cehm b. Safvân’ın savunduğu dinî cebr felsefesinin tamamen farklı olduğu ve dönemin insan özgürlüğü taraftarlarının ortak sloganı haline gelen halku’l-Kur’ân meselesinin bu çatışmada kilit rol oynadığı ortaya çıkmıştır.