Mu‘tezile ve Filozofların Allah’ın Sıfatları Hakkındaki Görüşlerinin Mukayesesi

The issue of the attributes of Allah, besides being the scene of intense debates and disagreements between two important schools of Islamic thought, theologians and Islamic philosophers, also formed the reason for the emergence of various sects in Islamic theology. Islamic philosophers have different opinions with Ahl as-sunnat theologians about the attributes of Allah. However, they show significant similarities with Mu'tazilite theologians. While the Islamic philosophers tried to present many of the issues they transferred from Greek philosophy in an Islamic way, they were quite comfortable compared to the Mu'tazilite theologians. While the Mu'tazila and Islamic philosophers are in agreement on some issues on the issue of adjectives, they think differently on some issues. As a result of their knowledge of the texts related to metaphysics belonging to Greek philosophy, Islamic philosophers tried to put forward a consistent vision of God that would not contradict the Qur'an but would not contradict their own systems. Mu'tazila scholars had knowledge of metaphysics in philosophical knowledge before Fârâbî and İbn Sînâ, who were not even alive yet. Ebü'l-Huzeyl al-Allaf and the Mu'tazilite scholars of the same generation learned philosophical knowledge and tried to benefit from it as a method, as they saw a method unity in the approaches of philosophers to the subject of adjectives. Their taking the principle of tanzih as a basis in the issue of adjectives caused them to accept the tanzihi adjectives of the zât-ı bari, but to reject the substantive adjectives. Subuti or substantive adjectives were rejected by philosophers because they were regarded as essential adjectives, and they were not accepted by Mu'tazilite scholars for the same reasons. Both schools are in agreement on this issue. While philosophers melted all of God's essential attributes into the attribute of knowledge with a pure approach, Mu'tazila scholars, with a similar approach, reduced all of God's attributes to knowledge and power. In this article, the subject is discussed in the axis of the ideas of Fârâbî (d. 339/950) and Avicenna (d. 428/1037), who have an important role in the systematization of Peripatetic philosophy. It has been tried to compare the views of both groups by considering the thoughts of Islamic philosophers and Mu'tazila scholars, especially Ebü'l-Hüzayl al-Allaf and Ebu Hâşim el-Cübbai, on the attributes of Allah. In this context, it has been tried to find an answer to the question of whether Mu'tazila's ideas on adjectives are original or not, taking into account the historical development of Mu'tazila and Islamic philosophy.

Allah'ın sıfatları meselesi, İslam düşüncesinin önemli iki ekolü, kelamcılar ve İslam filozofları arasında yoğun tartışma ve fikir ayrılıklarına sahne olmasının yanında İslâm kelâmı’nda çeşitli mezheplerin ortaya çıkmasının da gerekçesini oluşturmuştur. İslâm filozofları, Allah’ın sıfatları konusunda Ehl-i sünnet kelâmcıları ile farklı düşüncelere sahiptirler. Ancak Mu‘tezilî kelamcılarla önemli ölçüde benzerlik göstermektedirler. İslâm filozofları Yunan felsefesinden aktardıkları birçok meseleyi İslâmî bir tarzda sunmaya çalışırken, Mu‘tezilî kelamcılara nisbetle oldukça rahat davranmışlardır. Mu‘tezile ve İslâm filozofları sıfatlar meselesinde bazı hususlarda ittifak halinde iken bazı konularda ise farklı düşünmektedirler. İslâm filozofları Grek felsefesine ait metafizikle ilgili metinlere vâkıf olmalarının sonucunda Kur’an’a ters düşmeyecek fakat kendi oluşturdukları sistemleriyle de çelişmeyecek tutarlı bir Allah tasavvuru ortaya koymaya çalışmışlardır. Mu‘tezile âlimleri metafizikle ilgili felsefi bilgilere henüz hayatta bile olmayan Fârâbî ve İbn Sînâ’dan daha önce vâkıf olmuşlardır. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf ve aynı jenerasyonun Mu’tezilî âlimleri sıfatlar konusuna filozofların yaklaşımlarında bir metot birlikteliği gördükleri için felsefi bilgileri öğrenmişler ve yöntem olarak ondan faydalanmaya çalışmışlardır. Onların sıfatlar meselesinde tenzih ilkesini esas almaları zât-ı bârinin tenzihi sıfatlarını kabullenmelerine ama sübûtî sıfatları nefyetmelerine sebep olmuştur. Sübûtî ya da zâtî sıfatlar, filozoflar tarafından zait sıfatlar olarak görülmesi nedeniyle reddedildiği gibi Mu‘tezilî âlimleri tarafından da aynı gerekçelerle kabul edilmemiştir. Bu hususta her iki ekol ittifak halindedirler. Filozoflar tenzihçi bir yaklaşımla Allah’ın bütün zâti sıfatlarını ilim sıfatı içerisinde eritirken, Mu‘tezile âlimleri de benzer bir yaklaşımla Allah’ın bütün sıfatlarını ilim ve kudret sıfatına indirgemişlerdir. Bu makalede Meşşâî felsefenin sistematize edilmesinde önemli role sahip olan Fârâbî (ö. 339/950) ve İbn Sînâ’nın (ö. 428/1037) fikirleri ekseninde konu ele alınmıştır. İslâm filozofları ve başta Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf ve Ebu Hâşim el-Cübbâî olmak üzere Mu‘tezile âlimlerinin Allah’ın sıfatları konusundaki düşünceleri ele alınarak her iki zümrenin görüşlerinin mukayesesi yapılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda Mu‘tezile’nin sıfatlar konusundaki fikirlerinin özgün olup olmadığı meselesine Mu‘tezile’nin ve İslâm felsefesinin tarihsel gelişimi de dikkate alınarak cevap aranmaya çalışılmıştır.