Üretken Yapay Zekâ Kullanım Politikası
Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (TURAJAS), bilimsel araştırma ve yayın süreçlerinde üretken yapay zekâ (Artificial Intelligence – AI) araçlarının sorumlu, şeffaf ve etik biçimde kullanılmasını desteklemektedir.
Dergimiz, üretken yapay zekâ kullanımına ilişkin politikalarını başta Committee on Publication Ethics (COPE) ve World Association of Medical Editors (WAME) olmak üzere uluslararası akademik yayıncılıkta kabul gören etik ilke ve uygulamalar doğrultusunda yürütmektedir.
Üretken yapay zekâ araçlarının kullanılması, bilimsel araştırmanın bütünlüğünü, yazarların sorumluluğunu, hakem değerlendirme sürecinin gizliliğini veya yayın etiği ilkelerini ihlal etmemelidir.
1. Yazarlar Tarafından Üretken Yapay Zekâ Kullanımı
1.1. Genel İlke
Yazarlar; makalenin hazırlanması, dilinin geliştirilmesi, çeviri, veri analizi, kodlama veya benzeri araştırma süreçlerinde üretken yapay zekâ araçlarından yararlanabilirler.
Bununla birlikte, üretken yapay zekâ tarafından oluşturulan veya desteklenen içeriklerin doğruluğu, bilimsel niteliği, özgünlüğü ve etik uygunluğu konusunda nihai sorumluluk her zaman yazarlara aittir.
Yapay zekâ araçlarının kullanılması, yazarların çalışmanın bütünlüğü, doğruluğu ve özgünlüğüne ilişkin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
1.2. Yazarlık Hakkı
ChatGPT, Claude, Gemini veya benzeri hiçbir üretken yapay zekâ aracı makalede yazar veya ortak yazar olarak gösterilemez.
Yazarlık; çalışmanın doğruluğu ve bütünlüğü konusunda sorumluluk ve hesap verebilirlik üstlenmeyi gerektirir. Yapay zekâ araçları bu sorumluluğu üstlenemeyeceğinden, yazarlık kriterlerini karşılayamaz.
Yapay zekâ araçlarının kullanımı, ilgili aracın yazar olarak gösterilmesini gerektirmez ve yapay zekâ araçları yazar listesine eklenemez.
1.3. Şeffaflık ve Yapay Zekâ Kullanım Beyanı
Yazarlar, makalenin hazırlanması veya araştırma sürecinde kayda değer ve üretken nitelikte yapay zekâ kullanımında bulunmaları halinde bu kullanımı açıkça beyan etmekle yükümlüdür. Yalnızca yazım ve dil bilgisi kontrolü, basit dil düzeltmesi, redaksiyon (editing) ve biçimlendirme (formatting) amacıyla kullanılan ve makalenin bilimsel içeriğini oluşturmayan veya bilimsel içeriği önemli ölçüde değiştirmeyen yapay zekâ destekli araçların kullanımının ayrıca beyan edilmesi zorunlu değildir.
Özellikle aşağıdaki amaçlarla üretken yapay zekâ kullanılması durumunda kullanımın açıklanması gerekir:
· Metin veya içerik oluşturulması,
· Metnin önemli ölçüde yeniden düzenlenmesi veya geliştirilmesi,
· Veri analizi,
· Kod oluşturulması veya geliştirilmesi,
· Çeviri,
· Görsel, şekil veya diğer içeriklerin oluşturulması,
· Araştırma sürecinde üretken yapay zekâdan kayda değer ölçüde yararlanılması.
Yapay zekâ kullanımına ilişkin beyan, makalenin “Kaynakça” bölümünden önce “Yapay Zekâ Kullanım Durumu” başlığı altında açıkça belirtilmelidir.
Beyanda, kullanılan yapay zekâ aracının adı, kullanım amacı ve araştırma veya makale hazırlama sürecindeki kullanım biçimi mümkün olduğunca açık bir şekilde belirtilmelidir.
1.4. İçerik Sorumluluğu ve Doğrulama
Üretken yapay zekâ araçları tarafından oluşturulan veya desteklenen içeriklerin doğruluğundan tamamen yazarlar sorumludur.
Yapay zekâ araçlarının kullanımı;
· Veri uydurulmasına veya değiştirilmesine,
· Bilimsel sonuçların çarpıtılmasına,
· Gerçekte bulunmayan kaynakların oluşturulmasına,
· Kaynakların yanlış veya yanıltıcı biçimde gösterilmesine,
· İntihale,
· Başka çalışmaların izinsiz biçimde yeniden üretilmesine,
· Yanıltıcı veya gerçeğe aykırı bilimsel içerik oluşturulmasına
neden olmamalıdır.
Yazarlar, yapay zekâ tarafından sağlanan bilgi, kaynak, veri, analiz veya diğer bilimsel çıktıların doğruluğunu orijinal ve güvenilir kaynaklardan kontrol etmekle yükümlüdür.
Yapay zekâ tarafından üretilen hatalı, yanıltıcı veya gerçekte var olmayan içeriklerin makalede kullanılması durumunda sorumluluk yazarlara aittir.
1.5. Yapay Zekânın Kaynak Olarak Gösterilmesi
Üretken yapay zekâ araçları bilimsel bilgi kaynağı olarak kullanılamaz ve makalenin kaynakçasında bilimsel kaynak olarak gösterilemez.
Yazarlar, makalede ileri sürülen bilimsel iddiaları özgün, doğrulanabilir ve güvenilir akademik kaynaklara dayandırmakla yükümlüdür.
Üretken yapay zekâ araçlarından elde edilen bilgiler, ilgili özgün kaynaklara ulaşılmadan ve bu kaynaklardan doğrulanmadan bilimsel kanıt veya kaynak olarak kullanılamaz.
1.6. Görsel, Grafik ve Şekiller
Bilimsel şekil, grafik, fotoğraf veya diğer görsel materyallerin oluşturulması ya da değiştirilmesinde üretken yapay zekâ araçlarının kullanılması, kullanımın açıkça beyan edilmesi ve bilimsel bütünlüğün korunması koşuluyla değerlendirilebilir.
Ancak üretken yapay zekâ kullanılarak gerçek verilerin, deney sonuçlarının veya bilimsel bulguların yanıltıcı biçimde değiştirilmesi ya da gerçeğe aykırı biçimde oluşturulması kabul edilmez.
Çalışmanın konusu doğrudan yapay zekâ ile görsel üretimi veya işlenmesi ise, kullanılan araç, yöntem ve süreç yöntem bölümünde ayrıntılı olarak açıklanmalıdır.
2. Hakemler Tarafından Üretken Yapay Zekâ Kullanımı
Hakem değerlendirme süreci mutlak gizlilik ve tarafsızlık esaslarına dayanır. Hakemler, kendilerine değerlendirme amacıyla gönderilen yayımlanmamış çalışmaların gizliliğini korumakla yükümlüdür.
2.1. Gizlilik ve Veri Güvenliği
Hakemler, değerlendirmek üzere kendilerine gönderilen makalelerin tamamını veya herhangi bir bölümünü, özetlerini, veri setlerini, tablolarını, şekillerini, eklerini veya değerlendirme sürecine ilişkin diğer gizli bilgileri ChatGPT veya benzeri halka açık üretken yapay zekâ platformlarına yüklememelidir.
Bu tür platformlara yüklenen içerikler, ilgili hizmetin veri işleme, saklama veya yeniden kullanım politikalarına tabi olabilir. Bu nedenle hakemlerin, yayımlanmamış ve gizli akademik materyalleri üçüncü taraf yapay zekâ sistemlerine aktarması, makalenin gizliliği, telif hakları ve yayımlanmamış araştırma verilerinin korunması açısından ciddi risk oluşturabilir.
Hakemler, değerlendirme sürecinin gizliliğini ihlal edebilecek herhangi bir yapay zekâ kullanımından kaçınmalıdır.
2.2. Hakem Raporlarının Hazırlanması
Hakem raporları, hakemin kendi bilimsel uzmanlığına, eleştirel değerlendirmesine ve akademik yargısına dayanmalıdır.
Hakemler, hakem raporlarını veya makaleye ilişkin bilimsel değerlendirmelerini üretken yapay zekâ araçlarına hazırlatamazlar.
Ayrıca, değerlendirdikleri makalenin bilimsel niteliğini, özgünlüğünü veya metodolojik yeterliliğini değerlendirmek amacıyla makale içeriğini üretken yapay zekâ araçlarına aktaramazlar.
Hakemin kendisi tarafından hazırlanmış değerlendirme metninin yalnızca dilsel olarak düzeltilmesi veya yeniden ifade edilmesi amacıyla otomatik bir araç kullanılması, makalenin gizliliğinin ihlal edilmemesi ve kullanımın editöre açıklanması koşuluyla kabul edilebilir.
Hakem değerlendirmesinde nihai bilimsel değerlendirme ve sorumluluk her zaman hakeme aittir.
3. Editörler Tarafından Üretken Yapay Zekâ Kullanımı
Editörler, yayın sürecinin güvenliğini, tarafsızlığını, gizliliğini ve akademik bütünlüğünü korumakla yükümlüdür.
3.1. Editoryal Karar Verme Süreci
Editoryal kararlar; kabul, ret veya revizyon kararları da dâhil olmak üzere, tamamen üretken yapay zekâ araçlarına veya algoritmalara bırakılamaz.
Editörler, bilimsel değerlendirme veya editoryal karar oluşturmak amacıyla üretken yapay zekâ kullanamazlar. Yayın sürecini destekleyen otomatik araçların kullanılması hâlinde, bu araçların çıktıları yalnızca yardımcı bilgi niteliğindedir ve nihai değerlendirme ile karar ilgili editör tarafından verilir.
3.2. Yapay Zekâ Tespit Araçlarının Kullanımı
Editörler, gerektiğinde makalelerde benzerlik oranını değerlendirmek veya mevcut yapay zekâ destekli tespit araçlarından yararlanmak amacıyla çeşitli yazılımları kullanabilir.
Ancak yapay zekâ tespit araçlarının sonuçları kesin ve hatasız bir kanıt olarak kabul edilmez. Bu araçlar hatalı pozitif veya hatalı negatif sonuçlar verebilir.
Bu nedenle:
· Yalnızca bir yapay zekâ tespit aracının sonucuna dayanılarak makale reddedilmemelidir.
· Şüpheli durumlarda insan değerlendirmesi yapılmalıdır.
· Gerekli görüldüğünde yazardan açıklama veya ek bilgi istenmelidir.
· Nihai etik veya editoryal karar, yalnızca otomatik tespit sonucuna değil, mevcut kanıtların bütününe dayanmalıdır.
· TURAJAS veya yayıncı tarafından yayın sürecinde rutin olarak kullanılan otomatik araçlar, ilgili dergi politikalarında veya bilgilendirme sayfalarında uygun şekilde açıklanır. Kullanılan otomatik araçların amaçlanan kullanım bakımından uygunluğu değerlendirilir ve bu araçlar kullanım amaçlarına uygun şekilde test edilir.
· Metin benzerliği, görsel manipülasyonu veya tekrar kullanımı, açıklanmamış üretken yapay zekâ kullanımı ya da otomatik hakem önerileri gibi konularda otomatik araçlar tarafından üretilen sonuçlar tek başına nihai karar oluşturmaz. Bu sonuçlar ilgili editör veya yetkili kişi tarafından incelenir ve doğrulanır. Nihai editoryal karar insan denetimi altında verilir.
3.3. Hakem Seçimi ve Editoryal İletişim
Editörler, hakem seçimi, değerlendirme süreci veya editoryal yazışmalar sırasında yayımlanmamış makale içeriklerini, kişisel verileri veya diğer gizli bilgileri halka açık üretken yapay zekâ araçlarına yüklememelidir.
Yapay zekâ araçlarından editoryal destek amacıyla yararlanılması halinde dahi, makale ve yazar bilgilerinin gizliliği korunmalı ve nihai değerlendirme editör tarafından gerçekleştirilmelidir.
4. Akademik ve Etik Sorumluluk
Üretken yapay zekâ araçlarının kullanılması, TURAJAS'ın yayın etiği, akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkelerine ilişkin kurallarını ortadan kaldırmaz.
Yazarlar, hakemler ve editörler, yapay zekâ araçlarını kullanırken;
· Bilimsel dürüstlüğü,
· Gizlilik ilkesini,
· Telif haklarını,
· Kişisel verilerin korunmasını,
· Akademik özgünlüğü,
· Araştırma etiğini
gözetmekle yükümlüdür.
Yapay zekâ kullanımının yanlış beyan edilmesi, yapay zekâ aracılığıyla sahte veri veya kaynak oluşturulması, gizli makale içeriğinin yetkisiz biçimde yapay zekâ sistemlerine aktarılması veya yapay zekâ kullanımının bilimsel bütünlüğü ihlal edecek şekilde gerçekleştirilmesi durumunda, TURAJAS ilgili yayın etiği ve akademik dürüstlük ilkeleri doğrultusunda gerekli incelemeleri ve işlemleri gerçekleştirebilir.
5. Nihai Sorumluluk
Üretken yapay zekâ araçları yalnızca yardımcı araçlar olarak kullanılabilir. Bu araçların kullanılması, bilimsel çalışmanın sorumluluğunu kişilerden kaldırmaz.
Makalenin içeriği, bilimsel doğruluğu, özgünlüğü, etik uygunluğu ve bütünlüğüne ilişkin nihai sorumluluk yazarlara; hakem değerlendirmesinin niteliğine ilişkin sorumluluk hakemlere; editoryal değerlendirme ve yayın kararlarına ilişkin nihai sorumluluk ise editörlere aittir.
TURAJAS, üretken yapay zekâ teknolojilerindeki gelişmeleri ve uluslararası yayıncılık standartlarını dikkate alarak bu politikayı gerektiğinde güncelleyebilir.
Yapay Zeka Kullanım Durumu Yazar Beyanı Örneği
"Bu makalenin hazırlık sürecinde [Aracın Adı / Versiyonu, Örn: ChatGPT-4], [Kullanım Amacı, Örn: dilin akıcılığını artırmak ve düzenleme yapmak] amacıyla kullanılmıştır. Bu araç kullanılarak oluşturulan tüm içerik tarafımızca incelenmiş, doğrulanmış ve gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Çalışmanın nihai halinin tüm sorumluluğu yazarlara aittir."
"Bu makalenin hazırlık sürecinde hiçbir aşamada herhangi bir yapay zeka aracı kullanılmamıştır."